Krzysztof Skubiszewski

Krzysztof Jan Skubiszewski  (8 października 1926 r. – 8 lutego 2010 r.)

Krzysztof Jan Skubiszewski urodził się w Poznaniu 8 października 1926 r. jako syn Ludwika, profesora anatomii patologicznej Uniwersytetu Poznańskiego i Anieli z domu Leitgeber, pochodzącej ze znanej i zasłużonej rodziny poznańskiej, z której wywodzili się m.in. księgarze, wydawcy i przedsiębiorcy. Miał starszą siostrę Marię (ur. 1925 r.) – ekonomistkę oraz brata Piotra (ur. 1931 r.) – profesora historii sztuki.

Przed wybuchem II wojny światowej Krzysztof Skubiszewski ukończył I klasę w Gimnazjum i Liceum im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. W listopadzie 1939 r. został przez Niemców wraz z rodziną wysiedlony z Wielkopolski. W latach 1940-1944 mieszkał w Warszawie, gdzie uczęszczał na tajne komplety w dawnym Prywatnym Męskim Gimnazjum i Liceum Towarzystwa Ziemi Mazowieckiej, przekształconym przez okupanta niemieckiego w szkołę zawodową. Egzamin maturalny złożył w 1945 r. w I Liceum Ogólnokształcącym im. J. I. Kraszewskiego w Białej Podlaskiej.

Studia wyższe i praca naukowa

Po powrocie do Poznania podjął studia prawnicze na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego, zakończone w 1949 r. uzyskaniem tytułu magistra za pracę poświęconą immunitetom i przywilejom przedstawicieli państw członkowskich w Lidze Narodów i w Organizacji Narodów Zjednoczonych (praca niedopuszczona do publikacji). Z tego czasu datują się także przyjaźnie zawarte z Jerzym Łukaszewskim (późniejszym ambasadorem RP we Francji), Olgierdem Baehrem (w III RP sędzią Trybunału Stanu) oraz Januszem Ziółkowskim (po 1989 r. senatorem RP i szefem kancelarii prezydenta Lecha  Wałęsy).

Krzysztof Skubiszewski doktoryzował się w 1950 r. na podstawie rozprawy Warunki uzyskania członkostwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (przyjętej do publikacji przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, lecz również niewydanej wskutek sprzeciwu władz komunistycznych). W 1960 r. uzyskał habilitację na podstawie książki Pieniądz na terytorium okupowanym. Studium prawnomiędzynarodowe ze szczególnym uwzględnieniem praktyki niemieckiej. Studia uzupełniające w zakresie prawa międzynarodowego odbył za granicą: w 1956 r. był słuchaczem wykładów w The Hague Academy of International Law; w 1957 r. studiował w Centre Européen Universitaire w Nancy, gdzie uzyskał tytuł Diplôme d’Études Supérieures Européennes; rok akademicki 1957/1958 spędził w Stanach Zjednoczonych jako słuchacz Harvard Law School w Cambridge, gdzie otrzymał stopień Master of Law.

Jeszcze w czasie studiów, w 1948 r. zaczął prowadzić zajęcia dydaktyczne na Uniwersytecie Poznańskim jako asystent wolontariusz w Katedrze Prawa Międzynarodowego Publicznego, gdzie był następnie zatrudniony w latach 1949-1973, zajmując kolejno stanowiska młodszego asystenta, adiunkta, zastępcy profesora i docenta. W latach 1956-1957 był także pracownikiem Instytutu Zachodniego w Poznaniu. W latach 1961-1963 sprawował funkcję prodziekana Wydziału Prawa UAM. Jego wypowiedzi na temat nielegalnego charakteru inwazji państw Układu Warszawskiego na Czechosłowację w 1968 r. i stanowiska PRL wobec RFN oraz krytyka władzy komunistycznej w Polsce, zwłaszcza jej antysemityzmu, spowodowały odmowę przyznania Krzysztofowi Skubiszewskiemu tytułu profesora, a w końcu przeniesienie w 1973 r. do Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, gdzie był zatrudniony w Zespole Prawa Międzynarodowego aż do przejścia na emeryturę w 1996 r. (od 1989 r., kiedy został ministrem spraw zagranicznych, był urlopowany).

Krzysztof Skubiszewski – prodziekan Wydziału Prawa UAM. Poznań, X.1961 r.
Krzysztof Skubiszewski – prodziekan Wydziału Prawa UAM. Poznań październik 1961 r.

Tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego otrzymał w 1973 r., a zwyczajnego w 1980 r. Prowadził badania naukowe na zaproszenie różnych instytucji i uniwersytetów zagranicznych, m. in. The Hague Academy of International Law, Centre for Studies and Research (1960), jako profesor wizytujący w All Souls College, Oxford (1971/1972) i na Universität des Saarlandes, Saarbrücken (1983). Wykładał na uniwersytetach i w instytucjach zagranicznych, m. in. jako profesor na Faculté Internationale pour l’Enseignement du Droit Comparé w Strasburgu (1971); profesor wizytujący w School of International Affairs, Columbia University, Nowy Jork (1963/1964); profesor wizytujący w Université de Genève (dwukrotnie: 1971 i 1979); wykładowca w ramach serii wykładów Hersch Lauterpacht Memorial Lectures, Cambridge University (1985); wykładowca na dorocznym kursie prawa międzynarodowego organizowanym przez Instytut Prawa Międzynarodowego Publicznego i Stosunków Międzynarodowych w Salonikach (1988).

Ponadto wygłosił kilkadziesiąt odczytów i wykładów na zaproszenie uniwersytetów i różnych placówek naukowych Europy, Ameryki, Azji, Australii i Afryki, m.in. w ramach następujących instytucji i cykli wykładów: Oxford University, Cyril Foster Lecture; Oxford University, All Souls College; Lord Wilberforce Lecture, Londyn; Hugh Gaitskell Lecture, Nottigham; Collège d’Europe, Bruges; Harvard University, Club of International Law; Max-Planck-Institut, Heidelberg; Universität Wien, Institut für Völkerrecht und Internationale Beziehungen; Universität Graz; Institut des Hautes Études Politiques; Université de Paris-Sorbonne; Royal Institute of International Affairs, Chatham House, Londyn; Uniwersytet w Jerozolimie; Uniwersytet w Johannesburgu; The Hague Academy of International Law (Jubilee Lecture 1998). Był prelegentem na wielu zjazdach, kongresach i kolokwiach z zakresu prawa międzynarodowego, stale brał udział w odbywających się co dwa lata sesjach organizowanych przez Institut de Droit International.

Głównymi tematami badań naukowych i wykładów Krzysztofa Skubiszewskiego były: teoria prawa międzynarodowego, zwłaszcza zagadnienie relacji między prawem międzynarodowym a prawem wewnętrznym państw; stosunki między Polską a Niemcami ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień związanych z granicą polsko-niemiecką po II wojnie światowej; prawo organizacji międzynarodowych; prawo wojny; prawa człowieka; zjednoczenie Europy i polityka krajów środkowoeuropejskich po obaleniu komunizmu. Opublikował 8 książek i ponad 100 artykułów w czasopismach naukowych i w pracach zbiorowych oraz rozdziały w kilku podręcznikach prawa międzynarodowego. Jego książka Zachodnia granica Polski, choć w 1969 r. z powodu sprzeciwu cenzury jedynie powielona na prawach rękopisu, była dla władz PRL pomocą podczas negocjowania w 1970 r. układu z RFN o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków.

Był członkiem wielu akademii, towarzystw, stowarzyszeń, organizacji i instytucji naukowych oraz prawniczych, wśród których znajdują się: American Society of International Law (1957; członek honorowy od 1991); Instytut Zachodni w Poznaniu (1958); International Law Association, Grupa Polska (1958, członek honorowy od 2007); Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (1962); Międzynarodowe Towarzystwo Jana Gotliba Blocha (1987, członek honorowy od 2003); Christian-Albrechts-Universität zu Kiel, Walther-Schücking-Institut für Internationales Recht, Wissenschaftlicher Rat (1988); Gray’s Inn, Londyn, Honorary Master of the Bench (1990); Pontificia Accademia delle Scienze Sociali (2002); Institut de France, Académie des Sciences Morales et Politiques, członek korespondent (1995); Polska Akademia Nauk, członek korespondent (1989); Polska Akademia Umiejętności, członek korespondent (1994), Institut de Droit International (1971, pierwszy wiceprzewodniczący w latach 1995-1997); The Hague Academy of International Law, członek Kuratorium (1993); Société Française pour le Droit International; Deutsche Gesellschaft für Völkerrecht; Oxford Society.

Doktorat honoris causa nadały mu: Rijksuniversiteit te Gent (1989), Université de Liège (1990), Universit à degli Studi di Torino (1990), Universität Mainz (1991), Université de Genève (1992) i Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (2002). Uniwersytet w Bukareszcie nadał mu tytuł profesora honorowego (1993). Macierzysty Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu dokonał uroczystego odnowienia doktoratu Krzysztofa Skubiszewskiego w 2004 r.

Działalność polityczna

W latach 1981-1984 prof. Krzysztof Skubiszewski był członkiem Społecznej Rady Prymasowskiej, a od 1984 do 1989 jako przedstawiciel Sekretariatu Episkopatu Polski – Komitetu Koordynacyjnego Forum Polska-RFN. W 1986 r. został zaproszony do udziału w pracach Rady Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa PRL, w których uczestniczył przez trzy lata. Był założycielem Wielkopolskiego Klubu Politycznego „Ład i Wolność” (1988-do rozwiązania w 1990), a także członkiem Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa (od 1990).

 

Od 12 września 1989 r. do 25 października 1993 r. pełnił funkcję Ministra Spraw Zagranicznych RP. Powołany do składu pierwszego niekomunistycznego rządu Tadeusza Mazowieckiego, kontynuował swoją pracę w kolejnych gabinetach: Jana Krzysztofa Bieleckiego, Jana Olszewskiego, w okresie tzw. pierwszego gabinetu Waldemara Pawlaka oraz w rządzie Hanny Suchockiej. W tym czasie dokonał zasadniczej reorientacji polskiej polityki zagranicznej, a w jej ramach nadał nowy kierunek stosunkom polsko-niemieckim, rozpoczynając urzędowanie od decyzji o umożliwieniu bezpiecznego wyjazdu do RFN uciekinierom z NRD znajdującym się w Polsce. Krzysztof Skubiszewski był współautorem i realizatorem suwerennej polskiej polityki wobec Niemiec: przygotował i podpisał traktat o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy (1990) oraz traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy (1991). Doprowadził do dekomunizacji MSZ oraz przeprowadził reformę strukturalną resortu. Przywrócił stosunki dyplomatyczne z Izraelem. Jako szef polskiej dyplomacji brał udział w rozwiązaniu Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej i Układu Warszawskiego, doprowadził do podpisania traktatów dwustronnych między Polską a wszystkimi jej sąsiadami. Zabiegał o przyjęcie Polski do Rady Europy (1991).

 

W okresie jego urzędowania Polska poddała się jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości i przystąpiła do Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, co pociągnęło za sobą przynależność do grona państw uznających ochronę praw jednostki ludzkiej przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. W 1991 r. podpisany został układ europejski ustanawiający stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską a Wspólnotami Europejskimi, a w 1993 r. konkordat ze Stolicą Apostolską. Minister Krzysztof Skubiszewski wraz z Rolandem Dumasem i Hansem-Dietrichem Genscherem był inicjatorem utworzenia Trójkąta Weimarskiego. Brał również udział w negocjacjach dotyczących umowy o ruchu bezwizowym z państwami Europy Zachodniej. Był autorem projektu przepisów konstytucji z 1997 r. dotyczących traktatów międzynarodowych.

Praca w sądach i organizacjach międzynarodowych

Od 4 grudnia 1993 r. Krzysztof Skubiszewski był arbitrem Iran-United States Claims Tribunal w Hadze, a od 16 lutego 1994 r. aż do śmierci sprawował funkcję prezesa tego Trybunału. Był również sędzią ad hoc w Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości w Hadze w sprawie Timoru Wschodniego między Portugalią a Australią (1991-1995) oraz w sprawie Gabčikovo-Nagymaros między Węgrami a Słowacją (1993-1997). Przewodniczył Trybunałowi Arbitrażowemu w Hadze w sprawie o zanieczyszczenie Renu między Francją i Holandią (2000-2004), a w latach 1994-1997 był członkiem Steering Committee w Międzynarodowym Trybunale Rozjemczym.

Pełnił także inne funkcje w organizacjach międzynarodowych: członka The Board of Trustees, Voluntary Fund for Technical Cooperation in the Field of Human Rights w ONZ w Genewie (od 1993); sędziego sądu arbitrażowego OBWE (Court of Conciliation and Arbitration, 1995-2000).

Nagrody i odznaczenia

Poznański uczony został wyróżniony Nagrodą „Państwa i Prawa” za najlepszą pracę habilitacyjną (1962); I Nagrodą Polskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych za najlepsze prace naukowe z zakresu współczesnych stosunków międzynarodowych (1969); indywidualną Nagrodą II stopnia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego (1970); Forschungspreis der Alexander von Humboldt-Stiftung, Bonn–Bad Godesberg (1984); Nagrodą im. Księdza Idziego Radziszewskiego Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (1992); Nagrodą Pracy Organicznej „Głosu Wielkopolskiego”, Poznań (1992); Wartburg-Preis, Die Wartburg-Stiftung Eisenach, wspólnie z pozostałymi założycielami Trójkąta Weimarskiego, Rolandem Dumas i Hansem-Dietrichem Genscherem (1992); Polsko-Niemiecką Nagrodą za szczególne zasługi dla rozwoju stosunków polsko-niemieckich, wspólnie z Hansem-Dietrichem Genscherem (1999); Pomerania Nostra, Ernst Moritz Arndt Universität Greifswald (2005); Nagrodą im. Adama Mickiewicza (Adam-Mickiewicz-Preis), Komitee zur Förderung der deutsch-französisch-polnischen Zusammenarbeit, „Weimarer Dreieck”, Weimar, wspólnie z pozostałymi założycielami Trójkąta Weimarskiego: Rolandem Dumas i Hansem-Dietrichem Genscherem (2006).

Krzysztof Skubiszewski otrzymał m.in. następujące odznaczenia państwowe:

polskie: Złoty Krzyż Zasługi (1977); Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (1993); Order Orła Białego (1999), był członkiem Kapituły Orderu Orła Białego;

zagraniczne: Magna Crux Equestris Ordinis Piani, Stolica Apostolska (1991); Grand Officier de la Légion d’Honneur, Francja (1991); La Gran Cruz de la Orden al Merito de Chile, Chile (1991); Das Grosskreuz des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland, RFN (1991); Gwanghwa Medal – Order of Diplomatic Service Merit, Republic of Korea, Korea Południowa (1991); Didžiojo Lietuvos Kunigaikščio Gedimino Ordinas, 2-ojo laipsnio ordinu, Litwa (2001); Das Österreichische Ehrenkreuz für Wissenschaft und Kunst I. Klasse, Austria (2002); A Magyar Köztásasági Érdemrend Közékresztje A Csillaggal, Węgry (1994).

W 1999 r. został odznaczony złotym medalem Roberta Schumana, Fondation Robert Schuman, Paryż.

Krzysztof Skubiszewski zmarł w Warszawie 8 lutego 2010 r.; spoczywa w Świątyni Opatrzności Bożej.

12 grudnia 2014 r. w Instytucie Zachodnim w Poznaniu otwarty został Gabinet Ministra Krzysztofa Skubiszewskiego.

Zdjęcia pochodzą z prywatnego archiwum Piotra Skubiszewskiego.